Maritzstraat 13-15, J.W.C. Tellegen, 26 juli 1917 *

Maritzstraat 13-15, J.W.C. Tellegen, 26 juli 1917 *, J.W.C. Tellegen, 26 juli 1917

Stichting
Bouwfonds Handwerkers
Vriendenkring
Ter herinnering aan den
Bouw dezer woningen werd
Deze gedenksteen geplaatst op
Donderdag 26 juli 1917
Door den edelachtbaren Heer
J.W.C. Tellegen ci
Burgemeester van Amsterdam

Datum van steenlegging

26 juli 1917

Steenlegger(s)

J.W.C. Tellegen

Achtergrond steenlegger(s)

Jan Willem Cornelis Tellegen (Groningen 31 mei 1859-Amsterdam 16 april 1921) behaalde in 1882 de titel civiel-ingenieur (ci) aan de Polytechnische School te Delft. Tellegen was achtereenvolgens directeur Gemeentewerken te Arnhem (1899-1901) en directeur van de dienst Bouw en Woningtoezicht in Amsterdam (april 1901-1914). Van 1915 tot aan zijn dood in 1921 was Jan Willem Tellegen burgemeester van Amsterdam.
Als directeur Bouw en Woningtoezicht was Tellegen zeer actief op het gebied van het verbeteren van de volkshuisvesting, samen met andere pioniers op dit gebied zoals F.M. Wibaut en A. Keppler.


Pand

De eerste actie van de Stichting Bouwfonds van de Vereniging Handwerkers Vriendenkring was het kopen van een bouwterrein in de Transvaalbuurt, Amsterdam-Oost. Daar werden in de jaren 1917-1920 vier huizenblokken (A, B, C en D) gerealiseerd. Het eerste moderne woonblok van de HWV verrees in de Transvaalbuurt, de nieuwe stadswijk, ook wel de tweede jodenbuurt genoemd, in Amsterdam-Oost. Het blok staat er nog steeds, aan de Maritzstraat tussen de Tugelaweg en de Retiefstraat. Van de tekst op de steen zijn momenteel alleen de bovenste drie regels goudkleurig.

De HWV

Het oprichtingsjaar van de Vereniging Handwerkers Vriendenkring was 1869; in 1942 werd zij  op last van de bezetter opgeheven. De doelstelling van de HWV was het verbeteren van de leef- en werkomstandigheden van haar leden. De HWV was zowel politiek als religieus neutraal van karaker; christelijke én joodse arbeiders waren welkom. De katholieken en protestanten hadden eigen verenigingen, waar joden geen lid van mochten worden. Velen van hen sloten zich daarom aan bij de HWV. Met name veel diamantbewerkers werden lid. Mede op initiatief van de voorzitter van de HWV, Heiman (Herman) Barnstein, werd in 1894 ter verbetering van de positie van de diamantbewerkers de Algemene Nederlandse Diamantbewerkers Bond (ANDB) opgericht.

In 1897 kocht de vereniging een huizenblok aan de Nieuwe Achtergracht 140-142-144 aan. In 1899 verrees daar het verenigingsgebouw, dat in 1925 werd uitgebreid met een aantal zalen en een nieuwe ingang aan de erachter gelegen Roetersstraat. In het gebouw werden cursussen georganiseerd voor beroepsscholing, onderwijs en culturele vorming. Voor de leden was er een bibliotheek. In Roetersstraat 170 werd na de oorlog door leden van het voormalige  studentenverzet bioscoop Kriterion opgericht. De bioscoop bestaat nog steeds.

 

Tellegen en het Bouwfonds van de Handwerkers Vriendenkring

Rond 1900 was de huisvesting in de Amsterdamse volkswijken zeer slecht. Midden 19de eeuw waren veel landarbeiders naar de stad getrokken om vaak laagbetaald werk te zoeken in de groeiende industrieën. Er was veel vraag naar woningen. Arbeiders, losarbeiders, kleine zelfstandigen, handwerkslieden, ambulante verkopers en werklozen leefden vaak met grote gezinnen in volkswijken zoals de Jordaan en de oude Jodenbuurt. De huizen waren verkrot, sanitaire voorzieningen ontbraken. Er waren infectieziekten en er was een hoge kindersterfte. Voor particulieren was het bouwen van huizen en soms hele blokken een gemakkelijke belegging, mede omdat de banken soepel kredieten verleenden. De woningen waren vaak van slechte kwaliteit. Reeds in 1853 had koning Willem III zich laten informeren over de vereisten voor bewoonbare arbeiderswoningen. Langzaam kwam ook de stedelijke overheid in beweging. Rond 1900 kreeg de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij (SDAP, 1896-1946) invloed op het Amsterdamse stadsbestuur. Gedreven en begaafde bestuurders als burgemeester Tellegen, wethouder Volkshuisvesting Floor Wibaut en directeur van de Woningdienst Arie Keppler zetten zich in voor de volkshuisvesting.

Na de Woningwet van 1901 (in werking getreden in 1902), die een einde moest maken aan bovengenoemde misstanden, ontwikkelde Tellegen als directeur van Bouw en Woningtoezicht een bouwverordening voor Amsterdam, die in 1905 in werking trad. Dit leidde uiteindelijk tot goede en moderne volkswoningbouw. In februari 1912 werd met de enthousiaste medewerking van Tellegen het Bouwfonds van de Vereniging Handwerkers Vriendenkring (HWV, actief 1869-1942) opgericht. Energiek ging men over tot het onbewoonbaar verklaren van krotwoningen, het opruimen ervan en het realiseren van nieuwbouw, lichter, ruimer en met moderne sanitaire voorzieningen.